#domenapubliczna
Każdego roku, w styczniu, do tak zwanej “domeny publicznej” przechodzą dzieła kolejnych twórców, którzy zmarli przed 70 laty. Od tego momentu stanowią one element dobra wspólnego, do którego każdy ma takie same prawa. Zasoby z domeny publicznej to nieprzebrane morze obrazów, tekstów, materiałów audiowizualnych. Każdy z nas może wykorzystać je do własnych celów.
Dlatego też każdego roku, w styczniu, przy okazji przygotowań do obchodów Dnia Domeny Publicznej, razem z kolejnymi zasobami, pomysłami, inicjatywami, pojawia się też mnóstwo wątpliwości. O tych wątpliwościach, wyzwaniach, ale też o pożytkach i zaletach domeny publicznej rozmawiają Aleksandra Janus i Alek Tarkowski z Centrum Cyfrowego.
Alek Tarkowski: Kiedy myślę o tym, jak tłumaczyć, czym jest domena publiczna, od razu uderza mnie myśl, że przecież ja bym wolał, żeby ludzie nie musieli myśleć patrzeć na świat przez okulary z napisem „prawo autorskie”. Ale w świecie, w którym większość kultury jest obanderolowana znakiem „copyright”, nie mamy innego wyjścia, jak tylko mówić właśnie o tym, że istnieje też kultura wolna od kontroli praw autorskich. I takim obszarem jest domena publiczna.
Aleksandra Janus: Która aktualnie staje się jeszcze atrakcyjniejsza – za sprawą internetu, digitalizacji zasobów instytucji kultury i rosnącej liczby miłośników szperania w tych zasobach. Do sieci trafiają zasoby, które – właśnie ze względu na swoją cyfrową formę – są na wyciągnięcie ręki. A domena publiczna to taka przestrzeń, do której każdy z nas ma prawo sięgnąć – przestrzeń dobra wspólnego.
AT: W tym sensie domena publiczna to sfera wolności, to coś więcej niż dziedzictwo. Nazywając dziedzictwo domeną publiczną mówimy: jest taka kultura, która nie jest towarem, która nie wymaga pytania “czy mogę?”, która pozwala zapomnieć o prawach autorskich. Myślę, że taka domena to dla wielu prawdziwa bomba, bo chcą nas przyzwyczaić do myśli, że za wszystko trzeba zapłacić. Moment wygaśnięcia praw jest czymś dość radykalnym. 31 grudnia 2016 trzeba było uzyskać zgodę na wykorzystywanie zbiorów Mehoffera. 1 stycznia 2017 nagle można zrobić wszystko co się chce. Domena publiczna pozwala na legalne piracenie twórczości.
AJ: Tak, a niewiele osób wie, że mają dostęp do takiego ogromu dzieł, które mogą sobie nie tylko legalnie wydrukować i powiesić na ścianie, ale też wykorzystać do innych celów, w tym komercyjnych.
AT: No, ale w promowaniu domeny publicznej nie chodzi nam po prostu o to, by w każdym domu wisiała Dama z łasiczką? Stawką jest też poszerzenie gustów, wyjście poza “syndrom Mona Lizy”. Chodzi chyba o inną domenę publiczną, taką, która jest przestrzenią różnorodności. To też jest obietnica digitalizacji, że w przepastnych archiwach cyfrowych, w których każdy może szukać, można odnaleźć różne perełki.
AJ: I dlatego, mówiąc o domenie publicznej, koncentrujemy się na „swobodzie użycia” tych zasobów i prawie każdego z obywateli do ich przetwarzania. Oraz o potencjale tkwiącym w tej swobodzie użycia. Na tym polega urok legalnego piracenia twórczości – i dlatego ważne jest, aby ludzie rozumieli, że cała twórczość znajdująca się w domenie publicznej jest spadkiem, do którego każdy z nas ma równe prawa.
AT: Tak, to prawda. A jednocześnie, zajmując się tymi zagadnieniami, dostrzegamy także ograniczenia domeny publicznej. Z jednej strony, dla niektórych domena jest atrakcyjna, bo jest vintage, z drugiej – czasem, jak patrzę na portale udostępniające zasoby z domeny publicznej wydaje mi się, że promujemy jakąś retro-fazę.
AJ: Tak, to jest ograniczenie, na które skarżą się również twórcy – że próby budowania własnych dzieł, produktów, czy usług w oparciu o zasoby z domeny publicznej, w rezultacie ograniczają cię jako autora to pewnej określonej estetyki, najczęściej vintage, która może zupełnie nie licować z tym, co chciał(a)byś wyrazić. Podobny kłopot jest z filmami. Na przykład archiwum Prelingera jest wspaniałym, bogatym zasobem materiałów video, do swobodnego wykorzystania, a jednocześnie niesłychanie mocno definiuje estetetykę twojej potencjalnej pracy. Ten problem mieli między innymi twórcy, z którymi współpracowaliśmy przy akcji #swobodaużycia. Kuba Puzyna i Konrad Styczeń stworzyli klip do utworu Misi Furtak “The Drake Equation” w oparciu o otwarte zasoby dostępne w sieci, ale w tym procesie to właśnie próba uniknięcia retro-estetyki sprawiła, że odrzucili wiele materiałów.
AT: Tutaj też wyłania się istotna rola, jaką w tym procesie mają do odegrania instytucje – które są „uprzywilejowanymi dostarczycielami treści”. To znaczy, że to one (choć oczywiście nie wyłącznie) mają moc włączania do obiegu treści rzadkich, różnorodnych. I to one mogą promować ich przetwarzanie – tak, jak robi to chociażby holenderskie Rijksmuseum, które nie tylko udostępniło masę swoich zasobów w wysokich rozdzielczościach w sposób zupełnie otwarty, ale także organizuje konkurs na ich najciekawsze przetworzenie – Rijksstudio award. Innym dobrym przykładem jest NASA, która udostępnia zdjęcia, plakaty, dźwięki i wiele innych materiałów w sposób, który pozwala na ich swobodne przetwarzanie. Na przykład – wykorzystanie w piosence, jak zrobiła to Misia Furtak w “The Drake Equation”.
AJ: A jednocześnie, dzięki takiej strategii, instytucje mają szansę utrzymać wyjątkową pozycję, stanowiąc wiarygodne źródło treści – i to nie ze względu na ich profesjonalne opracowanie, ale także na znacznie prostsze rzeczy, np. udostępnianie dobrej jakości skanów w wysokiej rozdzielczości, które najlepiej odpowiadają oryginałowi. To pozwala uniknąć “Syndromu Żółtej Mleczarki” (Yellow Milkmaid Syndrome). To termin, który ukuła amerykańska blogerka Sarah Stierch, żeby zwrócić uwagę na to, że internet zalany jest cyfrowymi wizerunkami dzieł – w tym tych najbardziej znanych, jak “Żółta mleczarka” – w tak różnej jakości, że w końcu nie wiadomo już, jak naprawdę wygląda oryginał…
AT: I to jest właśnie to, o co chodzi – że mamy prawo do tego, bym mieć dostęp do treści, które są naszym wspólnym dziedzictwem, w dobrej jakości, w sposób wolny od ograniczeń, skoro prawa autorskie majątkowe do tych utworów wygasły. A to, czy ktoś będzie chciał powiesić sobie na ścianie „Damę z łasiczką” czy niszową grafikę nieznanego artysty wyszperaną w sieci – to sprawa indywidualna. Warunkiem podstawowym, by móc mówić o swobodzie użycia jest jednak to, żeby w obu wypadkach te rzeczy były dostępne w sieci – po pierwsze, w wystarczająco dobrej jakości, po drugie, opisane jako domena publiczna, aby nikt nie miał wątpliwości, że ma do czynienia z czymś, co stanowi dobro wspólne.
W ramach tegorocznych obchodów Dnia Domeny Publicznej 20 stycznia w Krakowie odbędzie się konferencja i warsztaty poświęcone zagadnieniom związanym z domeną publiczną – KLIK, a 23 stycznia w warszawskim Barze Studio – debata na temat tego, co stanowi szarą strefę dobra wspólnego w kulturze – KLIK.
Organizatorami wydarzeń są: Koalicja Otwartej Edukacji, Centrum Cyfrowe i Stowarzyszenie Wikimedia Polska.